Proje Adı:Hakkari – Şemdinli ve Yüksekova’da Ters Lale Yetiştiriciliğinin Teşviki
Proje No: TUR/02/09
Kurum: Doğal Çiçeksoğancıları Derneği
Ortaklar: Association of Botanical Flowerbulbs (TÜRKIYE), Hakkari Agriculture Directorate (TÜRKIYE), Nurol Press (TÜRKIYE), Yuzuncu Yil University (TÜRKIYE)
Koordinatör İletişim: -
Web Sitesi: -
Uygulama Alanı: Hakkari
Uygulama Tarihi: 2003-2006
Doğal yaşam alanı Türkiye'nin güneydoğusundaki tepelik yamaçlar olan soğanlı bir bitki olan Fritillaria Imperialis (Şemdinli Lale), Avrupa'da bahçecilik açısından oldukça talep görmektedir. Pek çok soğan bitkisi gibi Şemdinli Lalesi de ihracat amacıyla doğadan kaçak ve aşırı toplama tehlikesiyle karşı karşıyadır. Şemdinli Lalesi'nin doğadan toplanmasına alternatif olarak Şemdinli ve Yüksekova'da (Hakkari) doğal ortamında yetiştirilmesinin teşvik edilmesi amaçlanıyor. Proje, tesisin doğal popülasyonunu korurken aynı zamanda sürdürülebilir koruma-kullanma dengesini kurarak yerel alanın kalkınmasına da katkı sağlayacak. Bu Projenin gerçekleştirmeyi planladığı; Sürdürülebilir üretimin sağlanması için Şemdinli Lalesi'nin ekimi, bakımı, hasadı ve pazarlanması konusunda yerel üreticilere ve yerel yönetimlere (teorik ve uygulamalı) eğitimler verilmesi, kolluk kuvvetlerinin mevcut ulusal ve uluslararası düzenlemeler konusunda kapasitelerinin geliştirilmesi ve lalelerin toplanmasını engelleyen uygulamalar Doğadan gelen laleler, proje takibinin sürdürülebilirliğini kolaylaştırmak için kooperatif veya dernek gibi yerel örgütlenme modellerinin oluşturulması, Şemdinli Lalesi'nin adil bir pazarlama sisteminin kurulması ve fiyatlandırılması, yetiştiriciliğin diğer köylerde yaygınlaştırılması ve; Diğer soğanlı bitki yetiştirme projeleri için en iyi uygulama olarak proje bilgilerinin ve deneyimlerinin ülke çapında yaygınlaştırılması. Proje, ortakları Botanik Çiçek Soğanları Derneği aracılığıyla Frittillaria Imperialis için adil pazar yapısını belirleyip oluşturacak, satılmak üzere üretilen lale soğanı miktarına ilişkin potansiyel pazarları ve fiyat seviyelerini belirleyecek. Yılın çoğunu çiçek soğanı, yumru veya rizom olarak toprak altında geçiren geofit adı verilen bitkiler, pek çok kullanım alanının yanı sıra, çarpıcı görünümleri ve güzel çiçekleriyle de büyük önem taşıyor. Zarif çiçeklere sahip olan ve erken ilkbahar ve sonbahar aylarında çiçek açan bu bitkiler, uzun yıllar boyunca yaşam alanlarından sökülerek konutlara veya parklara dikilmiştir. Bu bitkiler ya karla birlikte çiçek açtıklarından ya da karlar eridikten hemen sonra baharı karşıladıklarından sembolik bir öneme de sahiptir. Ayrıca geofitler çiçek soğanı, yumru ve rizom gibi toprak altı organları nedeniyle orijinal habitatlarından yabancı ülkelere kolaylıkla taşınabildiğinden ekonomik öneme sahiptir. Şemdinli yöresi geofitlerin de aralarında bulunduğu geniş bir bitki çeşitliliğine sahiptir. Bölgedeki geofitlerin çeşitli kullanım alanları vardır; baharatlar, sebzeler ve ayrıca dondurma yapımı sürecinde (Orchis spp. [Salep Yumruları]). Fritillaria Imperialis veya Şemdinli Lalesi, geofitlerin belki de en güzeli, en bilineni ve en dikkat çekici çiçeğidir. 1974'ten beri doğal olarak var olan Fritillaria Imperialis'in sökülmesi, toplanması ve ihracatı yasaktır. Bu yasakla hem doğadaki bitki popülasyonunun korunması hem de üretimin teşvik edilmesi amaçlanıyor. Öngörülmesine rağmen ne gerekli eğitimler ne de kökten sökme ile ilgili önleyici tedbirler gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle zaman zaman yasa dışı kök söküm faaliyetleri engellenememiş, dolayısıyla bitkilerin korunmasına ve üretilmesine yönelik girişimler başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Bölgenin ekonomisi büyük ölçüde tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Son yirmi yıldır bölgeyi olumsuz etkileyen olaylar, hayvancılıkla uğraşan nüfusun azalmasına, dolayısıyla yerel halkın daha da yoksullaşmasına neden oldu. Bu ampullere özellikle Hollanda'dan mevcut ve artan bir talep var. Böylece köylüler bu soğanları söküp satmayı yasadışı ama alternatif bir gelir kaynağı olarak seçtiler. 2000 yılında Yüksekova Yürekli Köyü'nde 70.000, 2001 yılında ise Şemdinli Kayalar Köyü'nde yaklaşık 200.000 adet soğanın yerel yönetim tarafından kaçak olarak söküldüğü tespit edilmiştir. Soğanların çürümemesi için, kökleri söken köylülere, Tarım Bölge Müdürlüğü ve Üniversite temsilcilerinin denetimi altında soğanları belirlenen bir alana dikmeleri sağlandı. Bu köylülere bazı temel eğitimler verilmiş olmasına rağmen, yerel köylüler bu bitkilerin nasıl yetiştirileceği konusunda çok az bilgiye sahipler. Son iki yıldır ampullerin muhafazası için sürekli denetim yapılıyor.