Proje Adı:Lazların Tarımsal Mirası: Darıları Canlandırıyoruz
Proje No: TUR/SGP/OP7/Y3/STAR/BD/23/04
Kurum: Gola Kültür Sanat ve Ekoloji Derneği
Ortaklar: Arhavi İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü
Koordinatör İletişim: +90 533 4905308
Web Sitesi: https://www.golader.org
Uygulama Alanı: Karadeniz
Uygulama Tarihi: 2023
Artvin’in Arhavi ilçesinde gerçekleştirilmesi planlanan proje Lazlar’ın unutulmaya yüz tutmuş tarımsal miras ürünlerinlerinden olan darıları (Setaria ve diğer darı türlerini) konu edinecektir.
Son yıllarda, darıların sağlık ve gıda başta olmak üzere biyoçeşitlilik ve kültürel olarak önemi uluslararası camiada gitgide farkedilmektedir. Sürdürebilir Kalkınma Hedeflerinden küçük çiftçileri güçlendirmek, açlığı ortadan kaldırmak, iklim değişikliğine uyum sağlamak, biyoçeşitliliği teşvik etmek ve tarımsal gıda sistemlerini dönüştürmeye yönelik ortak çabalara vurgu yapan FAO 2023 yılını Uluslararası Darılar Yılı olarak ilan etmiştir.
Bu proje ile darıların tanıtılması, Arhavi’de yetiştiriciliğinin yeniden başlaması, yerel mutfağa girmesi ve pazara kazandırılması için çaba gösterilecektir.
Evliya Çelebi’nin kayıtlarında da Anadolu’da çok çeşitli yemeklerle anılarak yemek kültüründe yaygın olduğu anlaşılan darıların Doğu Karadeniz’de de mısırın yetiştirilmesinden önce ana tahıl ürünü olduğu belirtilmektedir. 1950’lerde çayın iyice yaygınlaşmasıyla darı tarımı giderek azalmış ve bugün darılar çok nadir olarak kafes kuşlarına yem için ekilmekte, mutfakta ve pazarda yer almamaktadır.
Ceren Kazancı Oruç ve Soner Oruç’un 2019 yılında Artvin’in birkaç kıyı köyünde ve kendi köylerinde akrabalarıyla yaptıkları sistematik olmayan ön etnobotanik araştırmalarda darıların şu anda mısır ununun kullanıldığı birçok yemekte ve ekmekte kullanıldığı fakat 50-60 yıldır hiç ekilmediği ve yemeklerde de kullanılmadığı belirlenmiştir. Lazların “kurumi” dediği darı türlerinin unutulması onunla ilişkili birçok bitkinin, onun hasadı için kullanılan aletlerin, onun yenilebilecek duruma getirilmesi sırasında uygulanan işlemlerin, ondan yapılan ekmeği, çorbayı, pilavı ve daha birçok yemeği ve bunların Lazca isimlerini de hafızaların gerisine atmıştır. Araştırmayı yapan ekip 2022 yılından beri Arhavi’deki kendi ev bahçelerinde deneme ekimleri yaparak darı tohumları çoğaltmaktadır.